Pontus’un Geleneksel Yunan Müzik Aletleri

Για την Ελληνική έκδοση του κειμένου πατήστε εδώ

Pontus çalgıları, halk sanatçıları tarafından imal edilir. Telli, nefesli ve vurmalı (bateri) çalgılar olarak sınıflandırılır. Halk sanatçıları tarafından imal edilmeyen klarnet ve keman gibi bazı çalgılar Pontus bölgesine başka yörelerden getirilmiştir. Yunanistanın hemen hemen tüm bölgelerinde benimsenen klarnet, yaklaşık 1830 yılında Yunanistan’ a gelmiştir.

“Λύρα” (Kemençe):

14339878_10210407998013625_1824230009_o

1. Kemençe. Giannis Mihailidis’in koleksiyonundan.

Pontus’un en önemli sazıdır. Yay ile telli sazlar ailesine ait üç telli bir sazdır. Eski zamanlarda teller bağırsak veya ipekten yapılıyordu. Günümüzde çelikten yapılmaktadır. Gövdesi erik ağacındandır. Boyutları şunlardır: Boyu 50 santimetre, eni 9 santimetre ve kalınlığı 4 santimetre. Farklı tonlarda akort edilir. Bu suretle kemençenin nota aralığı artar. Alışılmış akort şudur: kalın tel la notada, orta tel mi ve ince tel si notasına akort edilir. Kemençenin yayı eğri değil, ama düzdür. Küçük köprü yayın iki tele beraber temasını sağlar ve parmaklar eşzamanlı olarak dokunabilir. Bu suretle şarkılarda sık sık iki ses duyulur. Kemençe sesi tellere yüksek olmadığı için genellikle kapalı yerlerde çalınır.

Sazın yapısı Bizans döneminden geldiğini göstersede, kökenlerine antik Yunan dönemiden geliyor. Yunan mitolojisine göre Tanrı Ermis, bir kaplumbağanın bağasına bağırsaktan üç tel bağlayarak ilk kemençeyi yapmış sonrada Tanrı Apollon’a hediye etmişti. Değinilmesi gereken, lirin telleri, zamanımızda “zil” olarak (kalın tel), “orta” olarak (orta tel) ve “kapan” (ince tel) nitelendiriliyor. Diyodoros Sikeliyotis (takriben M.Ö. 80 – M.S. 20) aynı telleri “tiz”, “ağır” ve “orta” olarak tanımlıyor.

Zaman geçtikçe kemençeye daha çok tel eklendi. Armuî Armut biçimli Girit ve şişeye benzeyen Pontus kemençesi günümüze kadar üç telli gelmiştir. Pontus kemençesi ya da “κεμεντζόπον” olarak adlandırılıyor. Pontus’taki Garasaris çevresinde “Λούρα” (Lura) olarak adlandırılıyor.

“Γαβάλ” (Gaval):

14356062_1648172382139396_75802645_n

2. Kaval. Vangelis İliadis’in koleksiyonundan.

“γαβαλόπον” (gavalopon), “καβάλ” (kaval) veya “καβαλόπον” (kavalopon) olarak adlandırılıyor. Pontus’taki Maçka gibi birkaç yerlerde “χειλιαύριν” da deniliyor. “Χειλιάυριν” dudaklar ile çalınan kaval demektir. Aynı bölgede “omalya” denen yöresel şarkıların ya da uzun havaya benzeyen “gayde”lerin çalınması için en uygun çalgıydı.

Ahşap gövdeli ve altı deliği olan nefesli bir sazdır. Pontus ve Yunanistan’da çobanlar kavalı çok çalıyordu. Pontus’ta genellikle kavala başka sazlar eşlik etmez. Ceviz, kestane, köknar, akçaağaç, elma, sedir, kayın ve kızılcık ağacı gibi çeşitli odun türleri ve kamıştan yapılıyor. Başka adları şunlardır: “Χιλίαυλος” (hiliyavlos), “χιλιαύλιν” (hiliyavlin), “γαβάλι” (gavali).

Kaval kemençe gibi Yunan antik döneminden geliyor. Yunan mitolojisine göre Tanrıça Athina bir geyiğin kemiğinden ilk kavalı yapmıştı. Perseas’ın öldürdüğü Gorgon’un kardeşlerinin ağıtını taklit etmişti. Tanrıça Athina, Olimpos Dağında kavalı çalınca onun yanakları garip bir şekilde şiştiği için Tanrıça İra ve Afroditi onunla alay etmişti. Bunun üzerine Tanrıça Athina, kavalı yere atıp gelecekte çalana beddua etmiş.

Buna rağmen saz daha sonra tekrar ortaya çıkar. Kaval çalan Satiros Marsiyas kemençeci Apollon ile bir yarışmaya katılıp hakemlerin görüş ayrılığına düşmesine neden olmuştu. Mitolojinin başka bir açıklamasına göre Sanat Perileri önünde yarışma gerçekleşmişti. Diyodoros Sikeliyotis’e göre Apollon, kemençe çalıp aynı zamanda şarkı söylediği için yarışmayı kazanmış. Böylece, günümüzde Pontus geleneklerine göre iyi bir kemençesinin aynı zamanda şarkı söylemesi de gerekiyor.

“Αγγείον” (Küp):

14397224_10210407980893197_1347410537_n

3. Tulum. Serafeim Marmaridis’in koleksiyonundan.

Yunan antik saz olan gayda. Doğu Pontus’un kemençeden sonra en popüler sazı idi. Başka adları şunlardır: “Τούλουμπαν” (Tulumban), “τουλούμ” (tulum), “τουλούμζουρνα” (tulumzurna). Yunanistan genelinde Gayda ve Çabuna isimleri ile anılır. “Güçlü” ses çıkardığı için açık havada çalınması uygundur. Bu bölümlerden oluşur: 1) hayvan derisinden tulum. Keçi derisinden ve nadir olarak koyundan yapılır. 2) ağızlık (körük) ve 3) “kamış” veya “nav”. Sazcı, tulumu şişirmek için ağızlığa üfler. Tulum hava ile dolunca sazcının onu sıkması ve aynı zamanda şarkı söylemesi mümkündü. Sazı aynı zamanda çalan ve türkü söyleyen veya halkı dans etmeye özendirebilen, iyi bir çalgıcı sayılırdı. Nav”a yan yana aynı melodi çalan iki benzer kamış konulur. Gaida ile arasındaki fark, gaidada bulunan iki kavaldan sadece birisinde eşit aralıklarla deliklerin varolmasıdır. İkincisi kaval sadece öteki ile beraber çalınırken sabit bir notada tempo tutuyor.

“Ζουρνάς” (Zurna):

14489018_1216455411738472_783262427_o

4. Zurna. Panagiotis Skouteris’in koleksiyonundan.

“Oksiavlos” adlı antik Yunan sazının halefi. Kavalın bir varyasyonu fakat tınısı tizdir. Zurna yüksek sesli olduğu için sıkça davul eşliğinde açık hava toplantılarında çalınıyordu (düğün ve köy şenlikleri gibi). sesli başka sazlara karşı yüksek sesi sayesinde birçok kişi dansa katılabiliyorlardı. Bu sazın eşliğinde türkü söylemek zor olduğu için eğlencelerde özellikle dans için kullanılıyordu. Zurnanın farklı boyutlarda çeşitleri vardır. Zurnayı durmadan devamlı çalabilen iyi bir saz çalan sayılırdı. Bunu yapabilmek için zurnacı sazı ağızdan üflerken burnundan nefes alıyordu. Üflediği zaman bir önceki nefesten ağzında tuttuğu havayı yanaklarından hızla veriyordu.

“Ταούλ” (Davul):

14233660_1061891750545985_388935711_o

5. Davul. Giannis Mihailidis’in koleksiyonundan.

“ταβούλ” (tavul) da olarak adlandırılıyor. Vurmalı bir sazdır. Değişmez bir boyu yok, çünkü davul çalanın vücut şeklinde göre imal edilir. Yapımı için eni büyükçe kalınlığı 0.5 santimetre bir tahta alınır. İstenilen boyda kesilir ve su içinde yumuşatıldıktan sonra silindir şekli verilir. Tahtanın iki yanına keçi, koyum veya teke gibi hayvan derisini koyulur. İyi bir davul çalan maharetli çalmalarıyla ilgi çekiyorlardı. Değişik kalınlıkta iki ahşap değnek ile çalınır.

“Κεμανές” (Kemanes):

 %ce%ba%ce%b5%ce%bc%ce%b1%ce%bd%ce%b5%cf%82

7. Kemane – Aleksandros Iordanidis Yapımı

 

Kapadokya’da ve Pontus’ta tanınmış bir saz. Kemanes, kemençenin bir türüdür. Kemençeye benzer, ama daha büyük boyu vardır. Kemanesin beş temel teli ve üç ikincil teli vardır. . Daha fazla veya daha az telli kemanenin türleri vardır.

Bizans ve Bizans sonrası döneminde ortaya çıktı. Dik açında çalınır ve kemençe gibi tabanı çalanın ayaklarına dayanır. Altı veya yedi telli olan bazı kemanesler bizans viyolasına benzer. Kemanesin çalındığı bölgeler şunlardır: Adapazari, Bulancak, Giresun, Tirebolu, Ordu, Şebinkarahisar, Akdağmadeni, Gümüş Madeni. Ayrıca Kapadokya’nın birçok bölgesinde de çalınıyordu.

“Βιολί” (Keman):

picture-001

8. Keman.

Bütün Yunanistan’da tanınmış bir saz. Batı Pontus, Kars bölgesinde kullanılır. Kemanın menşesi belirsizdir. Bazı araştırmacılara göre Hint “ραβάναστρον” (ravanstron)’dan gelir, fakat başkaları Arap “Rebec” veya “ραμπάμπ” (rabab)’dan geldiğini ileri sürüyorlar. Kemanın gelişimini etkileyen başka bir çalgı ozanların sazı olan beş telli “βιέλα”dir (viyela). Ayrıca Bizans döneminden gelen “λίρα ντα μπράτσο” (lira da braccio) biçimini etkileyen sazlar arasındadır.

Keman, ilk olarak Avrupa’da takriben M.S. 1550’lerde İtalya’da ortaya çıkmış. O dönemde birçok isimle anılmış. Bugünkü şeklini M.S. 1800 yıllarında aldı ve klasik müziğin en önemli sazlarından biri oldu.

Daha önce sözünü ettiğimiz gibi bütün Yunan bölgelerinin geleneksel müziğinde rastladığımız bir sazdır. Pontus’un özellikle batı kesiminde, Kars’ta, ayrıca Ankaralılar, Gümüşhaneniler, Bafralılar tarafındanda çalınır.

“Κλαρίνο” (Klarnet):

14315432_1097216800316228_941226469_o

9. Klarnet. Giannis Mihailidis’in koleksiyonundan.

Yunanistan’daki Epir’de, birçok adasında, Pontus’da ve özellikle Batı Pontus ve Kars bölgesinde çok sevilen bir saz. ‘Euthiavlos’ adı ile anılması antik kavaldan geldiğini gösteriyor. Hristoforos Denner 1960 yıllarında Almanya’da bu sazın şeklini belirlemiştir. Tahta, ebovit ebovit ve daha seyrek metalden imal edilir.

Klarnet özel biçimi sayesinde Pontus ezgilerine değişik bir tını vermektedir. Bu özellikte, komşu bölge halklarının (Ermenistan, Kafkasya) belirgin etkisi vardır. Genedle Yunanistan’ın birçok bölgelerinde, klarnet şenliklerin ve panayırların vazgeçilmez sazıdır.

Yazar: Andreas Chaniotis, müzisyen, Atina Üniversitesi Müzik Çalışmaları Bölümü mezunu

KAYNAKLAR:

Έφη Αβέρωφ, Εισαγωγή στην Οργανογνωσία, εκδόσεις Φίλλιπος Νάκας 1992, Αθήνα.

Λάμπρος Λιάβας, Ελληνικά Λαϊκά Όργανα,ΈΚΔΟΣΗ: υπουργείο Πολιτισμού, Διεύθυνση Λαϊκού Πολιτισμού, Μουσείο Ελληνικών Λαϊκών Μουσικών Οργάνων Φοίβου Ανωγειανάκη, Αθήνα 2000.

Στάθης Ευσταθιάδης, Τα τραγούδια του Ποντιακού Λαού, Εκδόσεις Αδελφών Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 1992.

Φοίβου Ανωγειανάκη, Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα, Εκδοτικός οίκος “Μέλισσα”.

SİTELER:

Μουσικά Ποντιακά όργανα. Του Βασιλείου Β. Πολατίδη

Ακρίτες: Μουσικά όργανα του Πόντου

Οι Έλληνες πρόσφυγες τον 20ο αιώνα: Ο Ποντιακός Ελληνισμός

Advertisements