Ιστορία της Πισιδίας

Metnin Türkçe versiyonu için lütfen burayı tıklayınız

Η περιοχή

Η Πισιδία είναι μία από τις ονομαστές και ιστορικές περιοχές της Μικρασίας, πάνω στην επιβλητική οροσειρά του Ταύρου. Πρόκειται για μια ορεινή περιοχή της οποίας τα γεωγραφικά όρια δεν είναι απόλυτα αποσαφηνισμένα καθώς οι συνεχείς πληθυσμιακές αυξομειώσεις και οι πόλεμοι που έλαβαν χώρα εκεί μετέβαλαν κατά καιρούς τα σύνορά της. Αρχικά η Πισιδία περιλάμβανε μέρος της Κεντρικής και Νότιας Μικρασίας και συνόρευε στα Βόρεια με τη Φρυγία, Ανατολικά με την Ισαυρία, Νότια με την Παμφυλία, Δυτικά με την Καρία. Σήμερα οριοθετείται Βορειοδυτικά από το Μπουρντούρ, Ανατολικά από το Γιαλοβάτς, Δυτικά από τη Γεσίλοβα και το Τεφενή, Νότια από την Αττάλεια. Τα τρία ποτάμια της Κέστρος, Ευρυμέδοντας, Κατάφράκτης και οι τρεις λίμνες της Πρόσταινα, Βάρις, Ασκανία, την κατέστησαν μία από τις πιο εύφορες μικρασιατικές περιοχές. Η πλούσια βλάστηση και η αφθονία της την έκαναν δυστυχώς περιζήτητη στους ενάντιους λαούς γι’ αυτό και δεν έλειπαν οι εχθροπραξίες στο έδαφός της.

Προϊστορικά χρόνια – Αρχαιότητα

Από ιστορικές πηγές μαθαίνουμε ότι το παρελθόν της Πισιδίας χάνεται στα βάθη των αιώνων. Η μακραίωνη πολιτιστική παράδοσή της και η πλούσια ιστορία της απέδειξαν ακόμα μια φορά ότι το ελληνικό στοιχείο εξακολουθεί να υπάρχει και στα πιο δύσβατα και εχθρικά εδάφη.

Στα ομηρικά χρόνια οι πρόγονοι των Πισιδίων γνωστοί με το όνομα Σόλυμοι (<Σόλυμος: γιος του Δία και της Χαλδηνής), κάτοικοι της Λυκίας, έρχονται αντιμέτωποι με τον μυθικό ήρωα Βελλερεφόντη, ο οποίος ανέλαβε την εξόντωσή τους σε έναν από τους άθλους του. Πράγματι οι Πισίδιοι υποτάχτηκαν στο Βελλερεφόντη τον οποίο αργότερα λάτρευαν ως θεό.

Στην προϊστορική εποχή ανατρέχουν οι μελετητές σχετικά με την καταγωγή των Πισιδίων. Πρόγονοί τους υπήρξαν οι αυτόχθονες προέλληνες Κάρες (ή Λούβι), Λέλεγες (ή Χάττι ) και Πελασγοί.

Οι Κάρες (<Καρ: επώνυμος ήρωας της Καρίας) ήταν κατά τον Όμηρο σύμμαχοι των Τρώων.

Οι Λέλεγες (<Λέλεξ: μυθικός βασιλιάς της Λακωνίας) εμφανίζονται στα ομηρικά έπη ως υποτελείς στο βασιλιά των Κρητών Μίνωα.

Οι Πελασγοί (<Πελασγός: μυθικός γενάρχης των Αρκάδων) ήταν ναυτικός λαός που σύμφωνα με τον Όμηρο γειτνίαζαν με τους Τρώες.

Κατά την πληθυσμιακή ανάπτυξη της Μικρασίας και συγκεκριμένα των παραλίων της Ιωνίας, υπάρχουν δύο επικρατέστερες απόψεις των ερευνητών σχετικά με τα φύλα που εγκαταστάθηκαν αρχικά στην περιοχή. Τα φύλα αυτά (ευρύτερες ομάδες αποτελούμενες από τμήματα λαών ανάμεσα στους οποίους και προέλληνες) ήταν:

α) Οι Άριοι που ξεκινώντας από την Ινδία επεκτάθηκαν στη Μικρασία και εγκαταστάθηκαν στα παράλια εδάφη. Διακρίθηκαν για τον προηγμένο τους πολιτισμό και την εργατικότητά τους.

β) Οι Άσιοι ή Άσσοι, που με αφετηρία τις περιοχές γύρω από τον Καύκασο επεκτάθηκαν τόσο στην Μικρασία όσο και στις Σκανδιναβικές χώρες. Αναπτύχθηκαν αρκετά και λέγεται ότι από αυτούς πήρε το όνομά της η ομώνυμη ήπειρος.

Οποιαδήποτε από τις δύο αυτές απόψεις κι αν είναι περισσότερο κοντά στην πραγματικότητα, σύμφωνα με τα αρχαιολογικά και γλωσσικά ευρήματα καταδεικνύεται αναμφισβήτητα η καταγωγή των μετέπειτα κατοίκων της Πισιδίας από προέλληνες.

Συγκεκριμένες αναφορές στους προελληνικούς λαούς κατά την προϊστορία μας δίνουν οι ιστορικοί, αρχαιολόγοι και ανθρωπολόγοι.

Στις αρχές της 3ης χιλιετηρίδας ένας προελληνικό φύλο, οι Χάττι (Λέλεγες), εισέρχεται στο ΝΑ τμήμα της Μικρασίας και συγκεντρώνει την κεντρική εξουσία της περιοχής σημειώνοντας μεγάλη πολιτισμική ανάπτυξη. Με πρωτεύουσα του κράτους τους τη Χαττούσα ή Χάττι (το σημερινό Μπογιάζκοϊ), ο ομώνυμος λαός ολοένα ενισχύει την επικυριαρχία του.

Στο α΄ μισό της 3ης χιλιετηρίδας ένα επίσης προελληνικό φύλο, οι Λουίτες ή Λούβιοι (Κάρες), κάνουν την εμφάνισή τους στην περιοχή.

Στο β΄ μισό της 3ης χιλιετηρίδας ένα Ινδοευρωπαϊκό φύλο, οι Χετταίοι, αφού εγκαταστάθηκαν στην περιοχή αναπτύσσουν σημαντικό πολιτισμό. Οι Χετταίοι έγιναν γνωστοί για την ενασχόλησή τους με τις τέχνες, τον πόλεμο και τη σιδηρουργία, καθώς επίσης για τη χρήση της σφηνοειδούς γραφής. Σύμμαχοί τους υπήρξαν οι Λούκι, οι Σαρδάνα και οι Σαγαλάσσα που τους βοήθησαν στην εδραίωση της κυριαρχίας τους. Κέντρο του βασιλείου τους αποτέλεσε η Arzawa (Αρζάβα), μία ομοσπονδία πόλεων-κρατών, η οποία μετά την παρακμή τους το 13ο αιώνα π.Χ. γίνεται κοιτίδα των Αχαιών (<Αχαιός: γιος του Ξούθου και της Κρέουσας αδελφός του Ίωνα). Η παρακμή αυτή οφειλόταν σε εσωτερικές διαταραχές αλλά και σε εξωτερικές συγκρούσεις κυρίως με τους Αχαιούς.

Στα τέλη της 2ης χιλιετηρίδας οι Δωριείς (< Δώρος: γιος του Έλληνα και της Ορσιήδος), μία από τις τέσσερις φυλές του ελληνικού έθνους, εξορμώντας από τη Ρόδο εγκαταστάθηκαν στα νοτιοδυτικά μικρασιατικά παράλια. Εκεί ήρθαν σε επαφή με τους Ίωνες (< Ίων: γιος του Ξούθου και της Κρέουσας, εγγονός του Έλληνα), το δεύτερο από τα τέσσερα ελληνικά φύλα που βρίσκονταν ήδη στην παράκτια μικρασιατική περιοχή από τα μέσα του 11ου αιώνα π.Χ. Μέσω των περασμάτων των ποταμών Ευρυμέδοντα και Κέστρου προχώρησαν στην ενδοχώρα όπου με τον καιρό αναμίχθηκαν με τους ντόπιους πληθυσμούς σε επίπεδο πολιτισμικό, θρησκευτικό και φυλετικό.

Η Πισιδία ήταν μία από τις περιοχές όπου πραγματοποιήθηκαν οι προσμίξεις αυτές. Στα εδάφη της ενώθηκαν ο ιωνικός, ο δωρικός και ο γηγενής προελληνικός πολιτισμός καθιστώντας την μία σπουδαία πνευματική και εμπορική χώρα. Επηρεασμένη κυρίως από το δωρικό τρόπο ζωής εξελίχθηκε αργότερα σε ισχυρή πολεμική δύναμη.

Τον 6ο αιώνα π.Χ. η Περσική Αυτοκρατορία καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της Μικρασίας. Καθώς όμως φαίνεται από μαρτυρίες οι Πισίδιοι, ως κατεξοχήν πολεμικός λαός, υπήρξαν φανατικοί εχθροί των Περσών δημιουργώντας τους συνεχώς προβλήματα. Λόγω της δύναμης και της μαχητικότητάς τους, οι Πέρσες βασιλείς μη κατορθώνοντας να τους υποτάξουν, τους άφησαν αυτόνομους.

Εποχή Μεγάλου Αλεξάνδρου

Κατά την αλεξανδρινή εποχή οι Πισίδιοι συνέχισαν τις ηρωικές αμυντικές τους προσπάθειες αυτή τη φορά απέναντι στις στρατιές του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που κατά την επεκτατική του πορεία εισέβαλε στα εδάφη τους. Οι Φασηλίτες, οι Τερμησσείς, οι Σελγείς, οι Σαγαλασσείς αποτέλεσαν τα πρώτα αναχώματα στις επιθέσεις του Αλέξανδρου για να φτάσει τέλος στην Πισιδία. Τα αποτελέσματα των συγκρούσεων; Αρνητικά για τους γηγενείς. Μέσω αλλεπάλληλων μαχών, παραδόσεων των πόλεων, συνθηκών ειρήνης, ο Αλέξανδρος κατάφερε να υποτάξει την περιοχή και προχωρήσει προς τα βάθη της Ασίας.

Η Πισιδία και οι γύρω περιοχές βρέθηκαν υποτελείς των τοποτηρητών του Αλέξανδρου αλλά δεν σταμάτησαν να αγωνίζονται για την αυτονομία τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Ισαυρία, η οποία για να μην καταληφθεί από το στρατηγό Περδίκκα κάηκε ολοσχερώς από τους ίδιους τους Ισαυρείς σε παραλήρημα αυτοθυσίας.

Ελληνιστική εποχή

Στα ελληνιστικά χρόνια η Πισιδία δεν έλειπε από τις βλέψεις των Μακεδόνων βασιλέων. Ήταν η εποχή που οι διάδοχοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου κατακερματίζοντας την αυτοκρατορία του μάχονταν μεταξύ τους για τις ζώνες επιρροής. Την διακυβέρνηση της Πισιδίας είχε αναλάβει ο Αλκέτας, ο αδελφός του Περδίκκα με τον οποίο ήταν αντίπαλος ο άλλος Μακεδόνας στρατάρχης Αντίγονος Α΄ ο Μονόφθαλμος.

Η Πισιδία βρέθηκε στο στόχαστρο της μεταξύ τους διαμάχης με αποτέλεσμα τη νίκη του Αντίγονου και την αυτοκτονία του Αλκέτα προκειμένου να μην παραδοθεί. Μετά τη Δυναστεία των Αντιγονιδών η Πισιδία κυβερνάται από τους Σελευκίδες. Ο Σέλευκος Α΄ ο Νικάτωρ προς τιμήν του πατέρα του Αντίοχου ίδρυσε 60 πόλεις με το όνομα Αντιόχεια, ανάμεσά τους και την Αντιόχεια της Πισιδίας. Αργότερα ο διάδοχος Αντίοχος Γ΄ ο Μέγας επιφορτισμένος με την προστασία της εξουσίας του αφήνει ακάλυπτη την Πισιδία την οποία πολιορκούν Κέλτες, Γαλάτες και Γερμανοί. Οι Σελευκίδες ηττώνται και η Πισιδία γίνεται φόρου υποτελής στα βαρβαρικά φύλα.

Κατόπιν αναλαμβάνει την εξουσία ο Άτταλος Α΄ του βασιλείου της Περγάμου, ο οποίος κατορθώνει να απελευθερώσει τις Μικρασιατικές πόλεις από τη βαρβαρική υποτέλεια. Γι’ αυτό άλλωστε του αποδίδεται το προσωνύμιο «Σωτήρ».

Έπειτα οι Σελευκίδες ξαναπαίρνουν τον έλεγχο της περιοχής. Ο Αντίοχος Γ΄ παραχωρεί τη διακυβέρνηση στον εξάδελφό του Αχαιό, ο οποίος επιθυμώντας δύναμη και εξουσία αναμειγνύεται σε ένα σωρό παρασκηνιακές ενέργειες και εμφύλιες διαμάχες μεταξύ των πόλεων της Ανατολής. Η μεγάλη του φιλοδοξία και η αυτοανακήρυξή του ως βασιλιά έχει ως αποτέλεσμα να εκτελεστεί και να αναλάβει εκ νέου την εξουσία ο νόμιμος διάδοχος Αντίοχος Γ΄.

Ρωμαϊκή εποχή

Στα ρωμαϊκά χρόνια η Πισιδία γνώρισε μεγάλη ακμή. Διατηρείται η αυτονομία της και παρατηρείται άνθιση σε πολλούς τομείς. Οι Ρωμαίοι με έντονο το ενδιαφέρον για επέκταση στη Μικρά Ασία κατακτούν την Πισιδία νικώντας τον Αντίοχο Γ΄ και την παραχωρούν στον βασιλιά της Περγάμου Ευμένη Β΄. Ήταν η εποχή που οι Γαλάτες πραγματοποιούσαν επιδρομές στην περιοχή χωρίς όμως αποτέλεσμα, αφού ο Ευμένης Β΄ κατάφερε να τους απομακρύνει. Η επόμενη μεγάλη απειλή περισσότερο για τους Ρωμαίους παρά για τους Πισίδιους, ήταν τότε που ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ ο Ευπάτωρ, βασιλιάς του Πόντου και μεγαλωμένος σύμφωνα με τα ελληνιστικά πρότυπα, θέλησε να εκδιώξει τους Ρωμαίους από τον Πόντο. Δεν κατάφερε όμως να προσαρτήσει την Πισιδία καθώς ο Ρωμαίος αντίπαλός του, ύπατος Λεύκιος Κορνήλιος Σύλλας, βγήκε νικητής.

Όλοι οι επόμενοι Ρωμαίοι κυβερνήτες της Πισιδίας προσπάθησαν να τη διατηρήσουν μερικώς αυτόνομη, υπαγόμενη σε ρωμαϊκό καθεστώς, καθώς είχαν βλέψεις στα πλούσια εδάφη της. Χρησιμοποιώντας την ως πέρασμα κατάφεραν να επικρατήσουν στην ευρύτερη περιοχή ιδρύοντας αρκετές αποικίες με σημαντικότερη την Αντιόχεια.

Ο καθένας από αυτούς ενεργώντας κατά το ίδιον συμφέρον διαιρούσε κάθε φορά κατά διαφορετικό τρόπο τα εδάφη της, έτσι η Πισιδία δεν είχε κατά τα Ρωμαϊκά χρόνια ένα σταθερό τρόπο διοίκησης. Αδιαμφισβήτητα όμως οι κάτοικοί της την εποχή αυτή αποκόμισαν αρκετό πλούτο ενασχολούμενοι με το εμπόριο, τη βυρσοδεψία, την αμπελουργία, την υλοτομία, δημιουργώντας μία ισχυρή Πισιδία τόσο στην οικονομία όσο και στα χωροταξικά της έργα.

Βυζαντινή εποχή

Κατά τα βυζαντινά χρόνια η Πισιδία εξακολουθούσε να προσελκύει το ενδιαφέρον ξένων λαών που επιθυμούσαν την προσάρτησή της και τον πλούτο της και παρέμενε ισχυρή αποτελώντας μάλιστα ανάχωμα στις εχθρικές επιδρομές προς την Κωνσταντινούπολη. Παράλληλα με την πολιτιστική και πολιτισμική πρόοδο συντελείται και η πρόοδος στη λατρευτική ζωή. Και ενώ μέχρι και το τέλος της ρωμαϊκής εποχής η θρησκεία ήταν πολυθεϊστική (θεοί του Ολύμπου, θεοί της Ανατολής, θεοί των Ρωμαίων) μετά το 32 μ.Χ. όπου ο Απόστολος Παύλος φτάνει στην Πισιδία κηρύττοντας τον Χριστιανισμό η κατάσταση αλλάζει. Με τον καιρό οι Πισίδιοι αποδέχονται τη νέα θρησκεία και το 64 μ.Χ. η πισιδική Αντιόχεια γίνεται το κέντρο της χριστιανικής λατρείας.

Καθώς η Βυζαντινή Αυτοκρατορία επεκτείνεται αλλάζει και το διοικητικό προφίλ της ευρύτερης περιοχής. Συγκεκριμένα τον 4ο μ.Χ. αιώνα ο Μέγας Κωνσταντίνος επιχειρεί μία πρώτη διαίρεση της Αυτοκρατορίας σε ανατολική (υπαρχία Γαλατίας, υπαρχία Ιλλυρικού – Ιταλίας – Αφρικής) και δυτική (υπαρχία Ανατολής. υπαρχία Ιλλυρικού) με σύνορο τη γραμμή Ιλλυρικού (από την Παννονία ως την Τριπολίτιδα).

Στα χρόνια του διαδόχου του Μ. Θεοδοσίου οι Γότθοι επιχειρούν επιδρομές στη Μικρασία και εισέρχονται και στην Πισιδία, όπου δέχτηκαν τον ντόπιο πολιτισμό και τα θρησκευτικά έθιμα. Ο Μ. Θεοδόσιος προχώρησε στην οριστική διαίρεση της Αυτοκρατορίας με βάση το πλάνο του προκατόχου του Μ. Κωνσταντίνου. Εκτός όμως από τη διαίρεση σε ανατολικό και δυτικό κράτος η Αυτοκρατορία είχε διαιρεθεί και σε 29 μικρότερες διοικητικές περιοχές, τα λεγόμενα Θέματα. Τα Θέματα είχαν τόσο διοικητικό όσο και στρατιωτικό χαρακτήρα. Η Πισιδία αρχικά ανήκε στο Θέμα των Κιβυραιωτών και αργότερα, κατόπιν νέας διαιρέσεως, στο Ανατολικό Θέμα, στο οποίο διακρίθηκε για τον ηρωισμό και τη φιλοπατρία, αντικρούοντας τις εχθρικές επιθέσεις που εξακολουθούσαν να υπάρχουν. Οι Ούννοι, οι Πέρσες και οι Άραβες ήταν το καινούριο κύμα εχθρών που επιτίθονταν στην ευρύτερη περιοχή.

Η εισβολή των Τούρκων

Μόνο οι Πέρσες κατάφεραν να εισβάλουν στην Πισιδία και πολύ αργότερα, τον 11ο αιώνα, οι Σελτζούκοι Τούρκοι. Οι τελευταίοι συμπεριλαμβάνουν την Πισιδία στις διοικητικές τους διαιρέσεις δηλαδή, στο Κράτος του Ικονίου ή Καραμανία και αργότερα στο Σουλτανάτο του Ρούμ. Οι Πισίδιοι διατηρώντας ανέπαφο τον πολιτισμό τους κατάφεραν να αναπτύξουν εμπορικές σχέσεις με τους κατακτητές Σελτζούκους Τούρκους ιδιαίτερα στον τομέα της ταπητουργίας.

Το 1116 μ.Χ. ο βυζαντινός αυτοκράτορας Αλέξιος ο Α΄ πολεμώντας απελευθερώνει εδάφη της Μικρασίας από τους Σελτζούκους ανάμεσα στα οποία και η Πισιδία.

Το 14ο αιώνα οι Τουρκομάνοι, ένας βάρβαρος λαός που επελαύνει στη Μικρασία από το Θιβέτ, συμπεριλαμβάνει την Πισιδία στο λεγόμενο Εμιράτο το Χαμίτ. Ακολουθούν οι Ούζοι ή Οσμανλήδες (<Οσμάν: αρχηγός Ούζων) ή Οτομάνοι (Οθωμανοί) που εισβάλουν στην Πισιδία και την αποδυναμώνουν. Τον 15ο αιώνα ο Μογγόλος κατακτητής Ταμερλάνος διασχίζει τη Μικρασία επιτιθέμενος περνώντας και από την Πισιδία. Ο ελληνισμός της Μικρασίας δέχεται ένα ακόμα ισχυρό πλήγμα με την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453 από τους Οθωμανούς απ’ όπου ξεκινάει μια περίοδος μακραίωνης σκλαβιάς. Η Πισιδία όμως λόγω της δυσπρόσιτης εδαφικής μορφολογίας που την απομάκρυνε από τις στρατιωτικές βλέψεις των Οθωμανών, διατήρησε την ελληνικότητά της.

20ος αιώνας

Στα νεότερα χρόνια η Πισιδία εξακολουθούσε να βρίσκεται υπό Οθωμανική κατοχή, όπως άλλωστε και ολόκληρη η Μικρασία. Περιλαμβανόταν δε διοικητικά στο λεγάμενο Βιλαέτι του Ικονίου. Οι περισσότεροι Έλληνες κάτοικοι είχαν μετακινηθεί στην κοινότητα Σπάρτη η οποία άκμαζε σημαντικά. Ονομαστή ήταν η δράση των κατοίκων των επιμέρους περιοχών που διακρίθηκαν επαγγελματικά. Χαρακτηριστικά μπορούν να αναφερθούν η ταπητουργία της Σπάρτης, το εμπόριο του Εγιρδήρ, η παραγωγή ροδέλαιου και οι αλευρόμυλοι του Μπουλντούρ (Πολυδώριο), η βιομηχανία του Νησιού.

Οι Οθωμανοί όμως προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να ξεριζώσουν τον ελληνισμό της περιοχής. Έτσι πολλοί Πισίδιοι χάθηκαν περιπλεγμένοι στα δίχτυα της οθωμανικής νομοθεσίας με την υποχρεωτική στρατολόγηση (1908), την επιστράτευση (1914), την εξορία των όλων ανδρών άνω των 15 ετών προς τα βάθη της Ασίας (1921) με αποκορύφωμα την προσφυγιά (1922) που σηματοδότησε και το τέλος της Ελληνικής Πισιδίας. Οι Πισίδιοι έρχονται στην Ελλάδα, εγκαθίστανται στη Νέα Πισιδία στην Αττική -μετέπειτα Νέα Ιωνία- και παρά τις πρώτες δυσκολίες ενισχύουν την πολιτισμική ανάπτυξη της περιοχής.

Σήμερα υπάρχουν στην Ελλάδα αρκετοί σύλλογοι των Πισιδίων προσφύγων που δραστηριοποιούνται πολιτιστικά με την έκδοση τοπικών εφημερίδων, με θεατρικές και μουσικές εκδηλώσεις, με εκπαιδευτικούς διαγωνισμούς κ. ά. Μέσω της αξιόλογης προσπάθειάς τους αυτής διατηρούν την ιστορικότητα και τη μνήμη της μακραίωνης καταγωγής τους.

Αλεξία Κουκουλά, Φιλόλογος – Απόφοιτος ΕΚΠΑ

ΠΗΓΕΣ:

Εγκυκλοπαίδεια «Σύγχρονη Διδακτική», Μυθολογικό και ομηρικό λεξικό, εκδόσεις Αγγελάκη- Γεωργιάδη- Ντούζγου

Εγκυκλοπαίδεια «Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα», εκδόσεις Πάπυρος

Λαοί και φυλαί της Μικράς Ασίας, Σκαλιέρη Γεωργίου, εκδόσεις Πελασγός

Εφημερίδα «Καθημερινή», άρθρο «Αφιέρωμα-ποια είναι η Πισιδία», Βάσος Βογιατζόγλου

Η Πισιδία της Μ. Ασίας, Βάσος Βογιατζόγλου, έκδοση Ένωσης Σπάρτης Νέας Ιωνίας, Αθήνα 1978
Ιστορία του Πόντου Περικής Ροδάκης, εκδόσεις Γόρδιος

Advertisements