Εκφραστικά μέσα

 

Metnin Türkçe versiyonu için lütfen burayı tıklayınız

Πέραν της γλώσσας, ενδιαφέρον παρουσιάζει η λεγόμενη τεχνική του είδους αυτού – δηλαδή τα εκφραστικά μέσα της γλώσσας. Γενικά μιλώντας, το δημοτικό τραγούδι σχετίζεται άμεσα με την πραγματικότητα, την καθημερινή ζωή. Πέραν τούτου όμως υπάρχει μέσα σε αυτό έντονο το στοιχείο της συμβολικής έκφρασης: χρησιμοποιούνται εικόνες από τον φυσικό κόσμο, οι οποίες λειτουργούν ως παρομοιώσεις. Ακόμα, με τον ίδιο τρόπο χρησιμοποιούνται εικόνες από τον κόσμο των ζώων ή των ανθρώπινων επαγγελμάτων. Όλα αυτά λειτουργούν με τρόπο συμβολικό ή αλληγορικό.

Ο συμβολισμός βέβαια, είναι παρών και σε άλλες πτυχές του λαϊκού πολιτισμού. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, τα σύμβολα υπάρχουν κατά συμφωνία ανθρώπινη, δεν είναι δοσμένα από την φύση (Περί Ερμην. 16Α, 27 – Γ.Κ. Σπυριδάκης, Ελληνική Λαογραφία, τεύχος Δ’, σ. 43, Αθήνα 1975). Ως σύμβολο θεωρούμε, στην λαϊκή παράδοση, την εικονική έκφραση (δοσμένη με λόγια ή με απεικόνιση) νοημάτων ή πράξεων. Μια εικονική έκφραση που βρίσκει σύμφωνη την κοινότητα.

Ο συμβολισμός έχει ως αφορμή την καθημερινή ζωή: την έμψυχη και άψυχη φύση, καθώς και τα φυσικά φαινόμενα. Η πέτρα συμβολίζει την ασυγκίνητη, αλύγιστη ψυχή. Τα σκληρότερα και ακριβότερα μέταλλα είναι για το μεγαλείο της ψυχής (χρυσάφι, ασήμι κλπ.). Τα άνθη παραπέμπουν στην νιότη και την γυναικεία ομορφιά. Το περήφανο όρθιο ανάστημα συμβολίζεται με κυπαρίσσι, η καλαμιά παραπέμπει στη μοναξιά και στη χηρεία, ενώ πολύ σημαντικά σύμβολα είναι τα πουλιά. Το αηδόνι συμβολίζει την ωραία φωνή, η πέρδικα την ομορφιά, η τρυγώνα την ερωτική αφοσίωση, ο αετός και το γεράκι την γενναιότητα. Δεν λείπουν οι αναφορές σε αστέρια. Να σημειωθεί ότι ανθρώπινες πράξεις, πολλές φορές οδηγούν στο να παρομοιαστεί αυτός που τις έκανε με κάποιον ήρωα ή ημίθεο: είναι πολύ συνηθισμένο να παρομοιαστεί κάποιος που έκανε κάτι γενναίο, με τον Ηρακλή, τον Διγενή κ.ά. (Γ.Κ. Σπυριδάκης, Ελληνική Λαογραφία, τεύχος Δ’, σ. 43, Αθήνα 1975).

Δυο συχνά εμφανιζόμενοι στα δημοτικά τραγούδια ποιητικοί τρόποι είναι η μεταφορά και η αλληγορία. Η πρώτη είναι η χρησιμοποίηση μιας λέξης ή φράσης όχι με το κανονικό της νόημα, αλλά με άλλη σημασία που είναι κατά μια έννοια ανάλογη με την πραγματική αυτής της λέξης. Όταν λέει ένας στίχος πχ. “η καρδιά σου είναι κάστρο”, αυτό που θέλει να δώσει σαν μήνυμα είναι πως η καρδιά του ποθούμενου προσώπου είναι κλειστή κι αδιαπέραστη, δύσκολα μπορεί να την κερδίσει κανείς.

Η αλληγορία είναι μια ολόκληρη φράση, η οποία όμως κρύβει άλλο νόημα απ’ το γραφόμενο. Προϋποθέτει μια ικανότητα ανάγνωσης πίσω απ’ τις λέξεις, ωστέ ο αναγνώστης να συλλαμβάνει κάθε φορά το πραγματικό νόημα. Η φράση “το ‘να χέρι νίβει τ’ άλλο”, ενώ φαινομενικά μιλά για την ατομική καθαριότητα, στο βάθος μπορεί να κρύβει κάποιο άλλο μήνυμα, που σχετίζεται με την συνεργασία των συναδέλφων, των συγγενών, των συνανθρώπων κ.ά. Το υπονοούμενο μήνυμα μπορεί να το αντιληφθεί κανείς λαμβάνοντας υπόψη το πλαίσιο στο οποίο συναντάμε αυτή τη φράση.
Ένα ακόμα εκφραστικό μέσο είναι η επανάληψη λέξης. Γίνεται για να δοθεί έμφαση. Μπορεί να επαναλαμβάνεται ουσιαστικό, ρήμα, επίθετο ή ο,τιδήποτε άλλο. Πχ.

Άρκοντες τρών’ και πίνουσι σε μαρμαρένη τάβλα
σε μαρμαρένη κι αργυρή και σε μαλαματένη
(ΕΔΤ., Α.’, σ. 63 Στ, στ. 1-2, Γ.Κ. Σπυριδάκης, Ελληνική Λαογραφία, τεύχος Δ’, σ. 45, Αθήνα 1975).

Επαναλαμβάνεται το “μαρμαρένη”. Τονίζεται η αξία της τάβλας, η οποία επαυξάνεται με το να αναφέρονται κι άλλα πολύτιμα μέταλλα ως υλικά κατασκευής του τραπεζιού. Είναι καθαρά ποιητική έκφραση – δεν γίνεται μια τάβλα να είναι ταυτόχρονα από μάρμαρο, ασήμι και χρυσό.

Ανάλογη εκφραστική δύναμη δίνει η επανάληψη τρεις φορές, όπως επίσης και ο αριθμός τρία. Η ένταση της έννοιας κορυφώνεται στο τέλος. Παράδειγμα τέτοιο μπορούμε να βρούμε στο παρακάτω τραγούδι:

Τρία πουλάκια κάθονταν στη ράχη στο λημέρι.
Ένα τηράει τον Αλμυρό κι άλλο κατά το Βάλτο,
το τρίτο, το καλύτερο, μοιριολογάει και λέγει.
“Κύριέ μου, τί εγίνηκεν ο Χρίστος ο Μιλιόνης;” (Fauriel, I, σ.4: εκδ. Απ. Χατζημμ. σ.88).

Είναι φανερή η έμφαση στο τρίτο, το οποίο χαρακτηρίζεται ως “καλύτερο”. Σε άλλες περιπτώσεις, τα τρία επαναλαμβανόμενα στοιχεία είναι ίσης σπουδαιότητας και δεν δίνεται έμφαση στο τρίτο.

Oφείλουμε επίσης να αναφέρουμε ως στοιχεία της τεχνοτροπίας το ομόηχο, το ομοιοκάταρκτο και το ομοιοκατάληκτο. Ομοιοκάταρκτο έχουμε όταν δύο στίχοι ή τα δύο ημιστίχια ξεκινάνε με την ίδια συλλαβή, π.χ.

1) τα δύο ημιστίχια ξεκινάνε με την ίδια συλλαβή:

«Μάνα μου, κι ας τη δώσομε την Αρετή στα ξένα,
στα ξένα κει που περπατώ, στα ξένα που πηγαίνω,
αν πάμ’ εμείς στην ξενιτιά, ξένοι να μην περνούμε.
– Φρόνιμος είσαι, Κωσταντή, μ’ άσκημα απιλογήθης….

2) οι στίχοι ξεκινάνε με την ίδια συλλαβή:

«Εσύ σπέρνεις, βρε Διγενή, μα την καλή σου κλέψαν».
«Αν την εκλέψανε εχτές, να πα’ να την γυρεύω,
αν την έκλεψαν σήμερα να κάμω την σποριά μου».
«Εγώ σου λέω, Διγενή, πως την καλή σου κλέψαν».
Και το ζευγάριν ‘νέφηκε, στον στάβλον του πηγαίνει,…

Ομόηχον (είναι ή γνωστή παρήχηση): όταν η ίδια συλλαβή/συλλαβές επαναλαμβάνεται σε διαδοχικές λέξεις, π.χ

-Κάμε αλουσιά και λούσε με, χτένι και χτένισε με,
και πλέξε τα μαλλάκια μου να πάγω να τον εύρω.

Γειά σας χαρά σας μάστοροι και σεις οι μαθητάδες,
μα τι έχει ο πρωτομάστορας και είναι βαργομισμένος

Ομοιοκατάληκτο έχουμε προφανώς όταν οι στίχοι τελειώνουν με ομοιοκαταληξία (με τον ίδιο
φθόγγο/φθόγγους) π.χ.

Της δίνει κι’ ο πατέρας της καράβι αρματωμένο,
της δίνουν και τ’ αδέρφια της αμάξι φορτωμένο,…

Τα πουλιά έχουν σημαντική θέση ως εκφραστικό στοιχείο. Μοιρολογούν, προβλέπουν μελλοντικά γεγονότα κι απαντούν σε ερωτήσεις. Επίσης πολλές φορες παίζουν τον ρόλο διαβιβαστή μηνυμάτων.

Η προσοχή του ακροατή κεντρίζεται με δυο ακόμα εκφραστικά μέσα: τις ερωτήσεις και τους διαλόγους. Σε αυτούς συμμετέχουν τα ζωντανά όντα κι η νεκρή φύση, η οποία προσωποποιείται.

Σημαντικό και συχνά εμφανιζόμενο στοιχείο είναι τα άστοχα ερωτήματα. Με τις επαναλαμβανόμενες ερωτήσεις, οι οποίες παίρνουν αρνητική απάντηση, τονίζεται το γεγονός που συμβαίνει και δίνεται ως τελική απάντηση.

 

 

Ανδρέας Χανιώτης, Μουσικός -Απόφοιτος Τμήματος Μουσικών Σπουδών ΕΚΠΑ

ΠΗΓΕΣ:
Π.Δ. Μαστροδημήτρης, Η ποίηση του Νέου Ελληνισμού, Ίδρυμα Γουλανδρή – Χορν, Αθήνα 1994

Γ.Κ. Σπυριδάκης, Ελληνική Λαογραφία, τεύχος Δ’, Αθήνα 1975.

Eρατ. Γ. Καψωμένος, Δημοτικό τραγούδι – Μια διαφορετική προσέγγιση, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 1999 (5η έκδοση).

Γρηγ. Μ. Σηφάκης, Για μια ποιητική του Δημοτικού τραγουδιού, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης Ηράκλειο 1998.

Σωκρ. Λ. Σκαρτσής, Το δημοτικό τραγούδι, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 1985.

Πρακτικά Τέταρτου Συμποσίου Ποίησης, Αφιέρωμα στο Δημοτικό τραγούδι, Πανεπιστήμιο Πατρών, Ιούλιος 1984, Γνώση, Αθήνα, 1985.

http://www.tsouchlarakis.com/tragoudia.htm

Advertisements