Τarihî halk şarkılardır

Για την Ελληνική έκδοση του κειμένου πατήστε εδώ

Bizi meşgul edecek ikinci kategori tarihî halk şarkılardır. Bu türün konusu büyük tarihsel olaylar, bazen de büyük doğal afetlerdir (sel, deprem vb). Bu olaylarda kahramanların dövüşü, şehirlerin ve kalelerin düşüşü, savaşlar ve bunun gibi şeyler konu edilir. Genellikle kişi, aile, İnanç ya da Memleket savunması gibi insan davranışlarından bahsedilir. Direnişçi şarkılarıyla bu türün arasında büyük bir fark vardır; direnişçi şarkılarında lirik tutku, olayların çabuk gelişmesi ve basit yaşam tarifleri yer alırken tarihî şarkılarda yerle, zamanla ve bahsedilen olaylarla ilgili çok daha fazla ayrıntı buluruz. Çoğu zaman tarihi halk şarkıları bahsedilen olayların yaşandığı dönemde oluşturuluyorlar. Anlatımdaki ayrıntıların duygusallığın ya da lirikçiliğin ortaya çıkmasına izin vermemesi kural olmasına rağmen bazen bu kuralın dışına çıkıldığı da olur: Edirne, Trabzon, İstanbul ağıtlarında ve benzeri örneklerde görüldüğü gibi. 1821 Devrimi’nden hemen önce ve Devrim süresince söylenen tarihî halk şarkıları, direnişçi şarkılarıyla benzemektedir. Ancak şarkılarda bahsi geçen kahramanların direnişçi taburlarına değil de düzenli Yunan ordusuna ait olmaları hususunda farklılık gösterirler.

Bazı şarkılar gerçekten de bu iki türün ayrılma noktasında bulunup iki türe de çok benzerlik gösterirler. Hemen aşağıdaki şarkı Markos Botsaris’ten bahsediyor:

BÜYÜK YAS OLDU

Sözler:

Θρήνος μεγάλος έγινε
(Thrinos meğalos egine)
(Büyük yas oldu)

Μέσα στο Μεσολόγγι
(Mesa sto Mesolongi)
(Mesolongi’nin içinde)

Τον Μάρκο παν στην εκκλησιά
(Ton Marko pan stin ekklisia)
(Markos’u kiliseye götürüyorlar)

Τον Μάρκο παν στον Τάφο
(Ton Marko pan ston tafo)
(Markos’u mezara götürüyorlar)

Εξήντα παπάδες παν μπροστά
(Önde altmış papaz gidiyor)
(Eksinda papades pan brosta)

Και δέκα δεσποτάδες
(Ke deka despotades)
(Ve on episkopos)

Κι από κοντά Σουλιώτισες
(Ki apo konda Suliotises)
(Ve hemen yanında Sulililer (Yani memleketi Suli olanlar)

Πάνε μοιρολογώντας
(Pane miroloğondas)
(Gidiyorlar ağıt yakarak)

Σηκώσου απάνω Μάρκο μου
(Sikosu apano Marko mu)
(Kalk Markom)

Και μην βαριά κοιμάσαι
(Ke min varia kimase)
(Ve ağır uyuma)

Πώς να σηκωθώ μωρέ παιδιά
(Pos na sikotho more pedya)
(Nasıl kalkayım be dostlar)

Και πώς να αναβλέψω
(Ke pos na anavlepso)
(Ve nasıl tekrar göreyim)

Εχω μολύβι στην καρδιά
(Eho molivi stin kardya)
(Yüreğimde bir kalem var)

Και βόλι στο κορμί μου
(Ke voli sto kormi mu)
(Ve bedenimde bir kurşun)

Κι ανάμεσα στο στήθος μου
(Ki anamesa sto stithos mu)
(Ve göğsümün ortasından)

Είμαι μαχαιρωμένος
(İme maheromenos)
(Bıçaklanmışım)

Buna benzer, iki türün ayrılma noktasında bulunan bir diğer şarkı da aşağıda, önder Kolokotronis’ten bahsediyor:

TRİKORFA’DA ZİRVEDE

Sözler:

Στα Tρίκορφα μες στην κορφή
(Sta Trikorfa mes stin korifi)
(Trikorfa’da zirvede)

Kολοκοτρώνης ρίχν’ ορδή,
(Kolokotronis rihn’ ordi,)
(Kolokotronis ordu yönetiyor)

μες στα Tρίκορφα στη ράχη
(mes sta Trikorfa sti rahi)
(Trikorfa’nın içinde, dağın sırtında)

πάει το αίμα σαν αυλάκι.
(pai to ema san avlaki.)
(Kan su gibi akıyor.)

Kολοκοτρώνης φώναξε
(Kolokotronis fonakse)
(Kolokotronis bağırdı)

κι ούλος ο κόσμος τρόμαξε,
(ki ulos o kozmos tromakse,)
(Ve herkes korktu,)

γιεμ, ο Θοδωρής φωνάζει
(yem, o Thodoris fonazi)
(Oğlum, Thodoris bağırıyor)

και το στράτευμα διατάζει.
(ke to stratevma diatazi.)
(Ve orduya emir veriyor.)

Πού ‘σαι μωρέ Nικηταρά
(Pu ‘se more Nikitara)
(Neredesin be Nikitara)

πο ‘χουν τα πόδια σου φτερά,
(po ‘houn ta podya su ftera,)
(Ayakların kanatlıdır senin,)

γιεμ, και συ μωρέ Γιατράκο
(yem, ke si more Yatrako)
(Oğlum, sen de Yatrako)

κάθε μέρα κάνεις τράκο
(kathe mera kanis trako)
(Her gün atış yapıyorsun)

Bu kategorinin milletin tarihi ile olan ilişkisi oldukça nettir. Bu şarkıların sayesinde millî benliğimiz bugüne ulaştı. Şarkıların aracılığıyla okul olmayan ya da okula ulaşımın zor olduğu dönemlerde Tarih dersinin yeri dolduruluyordu. Antik çağda benzer görevi Homeros’un destanları üstlenmişti. Türün ilk örnekleri geç Bizans dönemine ait olsa da çoğunluğu Türk yönetimindeyken yazılmıştır. Belli kişi ve olayların belli yer ve zamanda anlatıldığını göreceğiz, aynı zamanda bahsi geçenler gerçek kişilerdir.

İkinci kategoriye ait şarkıların sayısı az. 17. yüzyılda da bu türde şarkıların oluşumu sonlanıyor.

DRAMALİS’İN

Sözler:

Φύσα μαΐστρο δροσερέ κι’ αέρα του πελάγου
(Fisa maystro drosere ki’ aera tu pelağu)
(Es maystro ve ferahla, açık deniz havasıyla)

να πας τα χαιρετίσματα ‘ς του Δράμαλη τη μάννα.
(na pas ta heretizmata ‘s tu Dramali ti manna.)
(Dramalis’in selamlarını, söyle annesine.)

Της ‘Ρούμελης οι μπέηδες, του Δράμαλη οι αγάδες
(Tis Rumelis i beyides, tu Dramali i ağades)
(Rumeli’nin beyleri, Dramalis’in ağaları)

‘ς το Δερβενάκι κείτονται, ‘ς το χώμα ξαπλωμένοι.
(‘s to Dervenaki kitonde, ‘s to homa ksaplomeni.)
(Dervenaki’de yatıyorlar, toprağa uzanmışlar.)

Στρώμά χουνε τη μαύρη γης, προσκέφαλο λιθάρια
(Stroma hune th mavri yis, proskefalo litharya)
(Yorganları kara toprak, yastıkları da taşlar)

και γι’ απανωσκεπάσματα του φεγγαριού τη λάμψη.
(ke y’ apanoskepazmata tu fengaryu ti lampsi.)
(Üstlerini örtmeye de, ayın ışığı var)

Κ’ ένα πουλάκι πέρασε και το συχνορωτάνε.
(K’ ena pulaki perase ke to sihnorotane.)
(Ve bir kuş geçti, ona sürekli soruyorlar)

“Πουλί, πώς πάει ο πόλεμος, το κλέφτικο ντουφέκι;
(“Puli, pos pai o polemos, to kleftiko dufeki;)
(Kuş, savaş nasıl gidiyor, nasıl direnişçinin tüfeği?)

-Μπροστά πάει ο Νικηταράς, πίσω ο Κολοκοτρώνης,
(-Brosta pai o Nikitaras, piso o Kolokotronis,)
(Önden Nikitaras gidiyor, arkadan da Kolokotronis,)

και παραπίσω οι Έλληνες με τα σπαθιά ‘ς τα χέρια”.
(ke parapiso i Elines me ta spathia ‘s ta herya”.)
(Onların da ardında Yunanlar, ellerinde kılıçlarla”.)

Γράμματα πάνε κ’ έρχονται ‘ς των μπέηδων τα σπίτια.
(Gramata pane k’ erhonde ‘s ton beyidon ta spitya.)
(Beylerin evlerine mektuplar gidip geliyor.)

Κλαίνε ταχούρια γι’ άλογα και τα τζαμιά για Τούρκους,
(Klene tahurya y’ aloga ke ta camya ya Turkus,)
(Ahırlar atlar için, camiler de Türkler için ağlıyor,)

κλαίνε μαννούλαις για παιδιά, γυναίκες για τους άντρες.
(klene manules ya pedya, yinekes ya tus andres.)
(Anneler çocukları için, kadınlar kocaları için ağlıyor.)

KÂMİL BEY’İN

Sözler:

Πήραν τα κάστρα, πήραν τα, πήραν και τα ντερβένια,
(Piran ta kastra, piran ta, piran ke ta dervenya,)
(Kaleleri aldılar, aldılar, Dervenya’yı da aldılar,)

πήραν και την Τριπολιτσά, την ξακουσμένη χώρα.
(piran ke tin Tripolitsa, tin ksakuzmeni hora.)
(Tripolitsa’yı da aldılar, meşhur memleketi.)

Κλαίουν ταχούρια γι’ άλογα και τα τζαμιά γι’ αγάδες,
(Kleun tahurya y’ aloga ke ta camya y’ ağades,)
(Ahırlar atlar için, camiler de ağalar için ağlıyor,)

κλαίουν ‘ς τους δρόμους Τούρκισσαις, κλαίουν εμιροπούλαις,
(kleun ‘s tus dromus Turkisses, kleun emiropules,)
(Sokaklarda Türk kadınları, emir çocukları ağlıyor,)

κλαίει και μια χανούμισσα το δόλιο τον Κιαμίλη.
(klei ke mia hanumisa to dolyo ton Kiamili.)
(Bir hanım da korkak Kâmil için ağlıyor.)

Αχ! που σαι και δεν φαίνεσαι, καμαρωμένε αφέντη;
(Ah! pu se ke den fenese, kamaromene afendi;)
(Ah! Neredesin de görünmüyorsun, methedilen efendi?)

Ήσουν κολόνα ‘ς το Μοριά και φλάμπουρο ‘ς την Κόρθο,
(İsun kolona ‘s to Morya ke flamburo ‘s tin Kortho,)
(Mora’da sütun, Korinthos’ta sancaktın,)

ήσουν και ‘ς την Τριπολιτσά πύργος θεμελιωμένος.
(isun ke ‘s tin Tropolitsa pirgos themeliomenos.)
(Tripolitsa’da da temeli kuvvetli kuleydin.)

“Στην Κόρθο πια δε φαίνεσαι, ουδέ μεσ ‘ς τα σαράγια.
(“Stin Kortho pia de fenese, ude mes ‘s ta saraya.)
(“Korinthos’ta görünmüyorsun artık, sarayların içinde de.)

Ένας παπάς σου τα κάψε τα γέρμα τα παλάτια.
(Enas papas su ta kapse ta yerma ta palatya.)
(Bir papaz gün batımında saraylarını yaktı)

Σκλάβος ραγιάδων έπεσες και ζης ραγιάς ραγιάδων”
(Sklavos rayadon epeses ke zis rayas rayadon”)
(Kölelerin eline köle düştün ve kölelerin kölesi olarak yaşıyorsun”)

Tarihî halk şarkılarının alt kategorisi olarak İstanbul’un düşüşüne (1453) atfedilmiş ağıtlar kabul edilir.

AYA SOFYA’NIN

Sözler:

Σημαίνει ο Θιος, σημαίνει η γης, σημαίνουν τα επουράνια,
(Simeni o Thios, simeni i yis, simenun ta epuranya,)
(İlahî olan demek, yer demek, semavî olan demek,)

σημαίνει κ’ η αγιά Σοφιά, το μέγα μοναστήρι,
(simeni k’ i aya Sofya, to mega monastiri,)
(Aya Sofya demek, büyük manastır,)

με τετρακόσια σήμαντρα κ’ εξηνταδυό καμπάναις,
(me tetrakosya simandra k’ eksindadio kambanes,)
(dört yüz simandra* ve altmış iki çan ile,)

κάθε καμπάνα και παπάς, κάθε παπάς και διάκος.
(kathe kambana ke papas, kathe papas ke diakos.)
(her çan ve papaz, her papaz ve diyakoz.)

Ψάλλει ζερβά ο βασιλιάς, δεξιά ο πατριάρχης,
(Psali zerva o vasilyas, deksia o patriarhis,)
(Sol tarafta kral sağ tarafta da patrik ilahi söylüyor,)

κι’ απ’ την πολλή την ψαλμουδιά εσειόντανε οι κολόνναις.
(ki’ ap’ tin poli tin psalmudya esiondane i kolones.)
(ve yüksek ilahi seslerinden kolonlar titriyordu.)

Να μπούνε ‘ς το χερουβικό και νά βγη ο βασιλέας,
(Na bune ‘s to heruviko ke na vgi o vasilyas,)
(Heruviko’ya** başlasınlar ve kral çıksın,)

φωνή τους ήρθε εξ ουρανού κι’ άπ’ αρχαγγέλου στόμα.
(foni tus irthe eks uranu ki’ ap’ arhangelu stoma.)
(gökten bir ses duyuldu ve başmeleğin ağzından.)

“Πάψετε το χερουβικό κι’ ας χαμηλώσουν τ’ άγια,
(“Papsete to heruviko ki’ as hamilosun t’ aya,”)
(“Heruviko’yu durdurun ve kutsalları indirin,)

παπάδες πάρτε τα γιερά, και σεις κεριά σβηστήτε,
(papades parte ta iera, ke sis kerya zvistite,)
(papazlar toplayın kutsalları, siz mumlar da sönün,)

γιατί είναι θέλημα Θεού η Πόλη να τουρκέψη.
(yati ine thelime Theou i Poli na turkepsi.)
(Çünkü İstanbul’un türkleşmesi Allah’ın isteği.)

Μόν στείλτε λόγο ‘ς τη Φραγκιά, νάρτουνε τρία καράβια,
(Mon stilte loğo ‘s ti Frankya, nartune tria karavya,)
(Yalnızca Frank diyarına haber gönder, üç gemi göndersinler,)

το ‘να να πάρη το σταυρό και τάλλο το βαγγέλιο,
(to ‘na na pari to stavro ke talo to vangelyo,)
(biri haçı alsın diğeri de incili,)

το τρίτο, το καλύτερο, την άγια τράπεζα μας,
(to trito, to kalitero, tin aya trapeza mas,)
(üçüncüsü, en iyisi, Kutsal Masamız’ı,)

μη μας την πάρουν τα σκυλιά και μας την μαγαρίσουν”.
(mi mas tin parun ta skilya ke mas tin mağarisun”.)
(köpekler onu bizden almasınlar, alıp da kirletmesinler”.)

Η Δέσποινα ταράχτηκε, κ’ εδάκρυσαν οι εικόνες.
(İ Despina tarahtike, k’ edakrisan i ikones.)
(Hanımefendi*** irkildi, ve ikonalar ağladı.)

“Σώπασε, κυρά Δέσποινα, και μη πολυδακρύζης,
(“Sopase, kira Despina, ke mi polidakrizis,)
(“Dur, Hanımefendi, ve çok ağlama,)

πάλι με χρόνους, με καιρούς, πάλι δικά σας είναι.
(pali me hronus, me kerus, pali dika sas ine.)
(tekrar yıllarla, ve zamanla, tekrar sizin olacak.)

* Simandro: Genellikle manastırlarda kullanılan ve vurulduğunda ses çıkartan metal ya da tahta müzik organı. Çanlardan çok önce kullanımdalardı. Rahiplere dinî hizmetlerinin başlangıcını hatırlatmak için çalınır.
** Heruviko: Ortodoks Pazar Ayini’nde yer alan bir ilahi türü. Heruvim adlı meleklerle ilgilidir.
*** Hanımefendi: Meryem Ana’nın sıfatlarından biri.

SİZ UÇAN KUŞLARIM

Sözler:

Ισείς πουλιά μ’ πιτούμενα,
(İsis pulya m’ pitumena,)
(Siz uçan kuşlarım,)

πιτάτε στον αέρα
(pitate ston aera)
(Uçun gökyüzüne)

χαμπέρ να πάτι στο Μοριά,
(haber na pati sto Morya,)
(Mora’ya haber götürün)

χαμπέρι στην Ελλάδα
(haberi stin Ellada)
(Haber götürün Yunanistan’a)

Τούρκοι την Πόλη πήρανε,
(Turki tin Poli pirane,)
(Türkler İstanbul’u aldılar,)

πήραν τη Σαλονίκη
(piran ti Saloniki)
(Selanik’i aldılar)

πήραν και την Αγιά Σοφιά,
(piran ke tin Aya Sofya,)
(Aya Sofya’yı da aldılar,)

το μέγα μοναστήρι
(to mega monastiri)
(Üç yüz simandrası olan)

Πόχει τριακόσια σήμαντρα…
(Pohi triakosya simandra…)
(Büyük manastırı…)

AH BİZE VAH BİZE (PONTUS)

Sözler:

Ναϊλοί εμάς, να βάι εμάς,
(Nayli emas, na vay emas,)
(Ah bize, vah bize,)

οι Τούρκ’ την Πόλ’ επαίραν
(İ Turk’ tin Pol’ eperan)
(Türkler İstanbul’u aldılar)

επαίραν το βασιλοσκάμν’, ελάγεν αφεντία.
(Eperan to vasıloskamn’, elağen afendia.)
(İmparatorun tahtını aldılar, sultan geldi.)

Μοιρολογούν τα εκκλησιάς, κλαίνε τα μοναστήρεα
(Miroloğun ta eklisias, klene ta monastirea)
(Kiliseler ağıt yakıyor, manastırlar ağlıyor)

κι Άι Γιάννες ο Χρυσόστομον, κλαίει δερνοκοπάται.
(ki Ay Yanes o Hrisostomon, klei dernokopate.)
(Ve Aziz İoannis Hrisostomos, ağlıyor, dövünüyor.)

Μη κλαις μη κλαις Άι Γιάννε μου, και μη δερνοκοπάσαι
(Mi kles mi kles Ay Yane mu, ke mi dernokopase)
(Ağlama Aziz İoannis’im, ve dövünme)

η Ρωμανία πέρασεν, η Ρωμανία επάρθεν
(i Romania perasen, i Romania eparthen)
(Romania* geçti, Romania ele geçirildi)

η Ρωμανία αν πέρασεν, ανθεί και φέρει κι άλλο
(i Romania an perasen, anthei ke feri ki alo)
(Romania geçse de, çiçek açıyor ve dayanıyor)

η Ρωμανία αν πέρασεν πάλι θα ξανανθίσει
(i Romania an perasen pali tha ksananthisi)
(Romania geçse de, yeniden çiçek açacak)

*Romania: Bizans İmparatorluğu, Rum ülkesi.

 

 

Yazar: Andreas Chaniotis, müzisyen, Atina Üniversitesi Müzik Çalışmaları Bölümü mezunu

 

KAYNAKLAR:
Π.Δ. Μαστροδημήτρης, Η ποίηση του Νέου Ελληνισμού, Ίδρυμα Γουλανδρή – Χορν, Αθήνα 1994

Γ.Κ. Σπυριδάκης, Ελληνική Λαογραφία, τεύχος Δ’, Αθήνα 1975.

Eρατ. Γ. Καψωμένος, Δημοτικό τραγούδι – Μια διαφορετική προσέγγιση, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 1999 (5η έκδοση).

Γρηγ. Μ. Σηφάκης, Για μια ποιητική του Δημοτικού τραγουδιού, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης Ηράκλειο 1998.

Σωκρ. Λ. Σκαρτσής, Το δημοτικό τραγούδι, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 1985.

Πρακτικά Τέταρτου Συμποσίου Ποίησης, Αφιέρωμα στο Δημοτικό τραγούδι, Πανεπιστήμιο Πατρών, Ιούλιος 1984, Γνώση, Αθήνα, 1985.

http://www.tsouchlarakis.com/tragoudia.htm

Advertisements