Μοιρολόγια

Metnin Türkçe versiyonu için lütfen burayı tıklayınız

Στην έκτη κατηγορία θα εντάξουμε τα Μοιρολόγια. Όλα τα τραγούδια που βασίζονται σε αρχέγονα συναισθήματα, έχουν καταβολές στα αρχαία χρόνια. Έτσι και τα τραγούδια που σχετίζονται με τον θάνατο συνδέονται με την θρηνητική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων. Ομοιότητες έχουμε και στα νεκρικά έθιμα: στον Όμηρο συναντάμε μοιρολογίστρες, καλούμενες “θρήνων έξαρχοι”. Βασίζονται όλα τα άσματα αυτής της κατηγορίας, αρχαία και σγχρονα, στο προαιώνιο δέος που ένιωθε και νιώθει η ανθρωπότητα απέναντι στο θάνατο.

Ο Ν. Πολίτης τα διαχωρίζει σε δυο κατηγορίες: “Μοιρολόγια” και “Μοιρολόγια του Κάτω Κόσμου και του Χάρου”.

Γενικά, ως πρώτη κατηγορία εννοούνται οι θρήνοι των ζώντων για τον νεκρό, όπως και θρήνοι που – υποτίθεται πως – τραγουδάει ο νεκρός για τον αποχαιρετισμό της ζωής.

Τα μοιρολόγια του πρώτου ειδους εκφράζουν σπαραγμό για τον νεκρό. Επίσης, διαπνέονται από εγκωμιασμό του πάνω κόσμου κι έντονη αγάπη για την ζωή, η οποία τους ωθεί να αντιδικήσουν με την αιτία του θανάτου. Αυτή η αιτία, εδώ και αιώνες, θεωρείται ως αόρατη ύπαρξη που μοιάζει με κυνηγό, και αφαιρεί ζωές με ανάλογο τρόπο. Ονομάζεται Χάρος ή Θάνατος ή Δαίμονας.. Περιγράφεται συχνά πάλη του ετοιμοθάνατου με αυτήν την ύπαρξη. Σύμφωνα με την Χριστιανική διδασκαλία, το πνεύμα που παραλαμβάνει τις ψυχές στον άλλο κόσμο είναι ο Αρχάγγελος Μιχαήλ. Στα τραγούδια του Χάρου, μέσα από ανάγλυφες και ζωντανές περιγραφές, βρίσκονται οι πιο έντονες προσωποποιήσεις του Θανάτου. Επίσης περιγράφονται οι παγιωμένες αντιλήψεις του λαού για τη μεταθανάτια ζωή: σε κρύο και σκοτεινό μέρος, που ονομάζεται Άδης ή Κάτω Κόσμος.

Αρκετά από αυτά τα άσματα έχουν μορφή διαλόγου. Τα διακρίνουμε σε: α) εκείνα στα οποία εκφράζει ο θρηνών το πένθος του. Επίσης ανησυχεί για την τύχη του αγαπημένου προσώπου στον Κάτω Κόσμο, παρακαλεί για επανερχομό του στη ζωή κλπ, β) εκείνα στα οποία ο μεταστάς παρουσιάζεται να χαιρετά τα κοντινά του πρόσωπα. Ακόμα, δέχεται να διαβιβάσει μυνήματα από τους ζωντανούς σε άλλους νεκρούς, θρηνεί για την ζωή του στον Άδη και δίνει πληροφορίες για αυτόν κλπ, γ) εκείνα που μιλούν για διαβίβαση κάποιων ειδών στον Άδη (π.χ. δακρύων), δ) εκείνα που περιγράφουν επικοινωνία νεκρών με ζωντανούς και περιστασιακή μετάβαση των τελευταίων στον Κάτω Κόσμο και ε) τιμητικά για τον αποβιώσαντα τραγούδια, που κάνουν λόγο για τις αρετές του.

Το μοιρολόϊ του τραγουδούν κυρίως γυναίκες. Είναι μια συνήθεια που τηρείται αδιάκοπα από τα Ομηρικά χρόνια: τον Έκτορα τον θρηνεί η μητέρα του κι η γυναίκα του. Αν και διαχρονικά, από την αρχαιότητα σχεδόν ως σήμερα, ο θρήνος ήταν ένας “κοινωνικός νόμος”, σε ορισμένες περιπτώσεις καταδικάστηκε: από τον Σόλωνα και τον Πλάτωνα στην αρχαιότητα (Πλουτ. Σόλων 21, Πλάτωνος Νομ. ΙΒ’, σ. 947.960, βλ. Και σε Μενέξενον 248D), από την Εκκλησία αργότερα, χωρίς όμως να εκλείψει. Παρατηρήθηκε σε αρκετές περιπτώσεις ο θρήνος να γίνεται από επαγγελματίες μοιρολογίστρες. Μια από τις λαϊκές κατάρες που διατυπώνονται κάποιες φορές για ανεπιθύμητο πρόσωπο, είναι να πεθάνει αμοιρολόγητος.

Τα περισσότερα μοιρολόγια είναι αυτοσχεδιαστικά. Ιδιαίτερη αξία έχει το Μανιάτικο μοιρολόι, αυτοσχεδιασμένο από τις γυναίκες της περιοχής. Στην Μέσα Μάνη έχει αφηγηματικό τύπο, οκτασύλλαβο στίχο και διαλόγους. Περιγράφει την στιγμή του θανάτου. Στην Έξω Μάνη, αντίθετα, ο στίχος είναι δεκαπεντασύλλαβος. Το άσμα χαρακτηρίζεται από περισσότερο λυρισμό και συναισθηματική έκφραση παρά περιγραφή των λεπτομερειών.

Συχνά περιγράφονται σε αυτά θάνατοι από εκδίκηση: ο “γδικιωμός” (δικαιωμός) είναι ένα πολύ συνηθισμένο φαινόμενο στην Μάνη. Όταν κάποιος έχει δεχτεί μια προσβολή ή επίθεση κάποιας μορφής, σκοτώνει εκείνον που του την προκάλεσε για λόγους τιμής. Βλέπουμε μια κοινωνία με αυστηρή οικογενειακή πειθαρχία, όπου τα μέλη μιας οικογένειας έχουν ιερή υποχρέωση να αποκαταστήσουν την τιμή της μέσω της εκδικήσεως. Αν ένα μέλος της οικογένειας προσβληθεί, βλαφτεί ή σκοτωθεί, οφείλει να ανταποδώσει το ίδιο ή άλλα μέλη της ίδιας οικογένειας.

Σε μια περιοχή με αυστηρές παραδόσεις (αυστηρή πειθαρχία, υπεράσπιση της τιμής, αυστηρό χωρισμό της κοινωνίας σε τάξεις, θεώρηση φιλοξενίας ως ιερού καθήκοντος, θέση της γυναίκας ως κόρης και συζύγου), ο θάνατος ως γεγονός κατέχει ιδιαίτερη θέση. Κατά την αναγγελία του συρρέουν στο σπίτι του μεταστάντος φίλοι και συγγενείς. Οι άντρες στέκουν όρθιοι ενώ οι γυναίκες που θα μοιρολογήσουν λύνουν τα μαλλιά τους και κάθονται στο πάτωμα, όπου έχει τοποθετηθεί το λείψανο.

Οι μοιρολογίστρες χωρίζονται σε δυο ομάδες, δεξιά κι αριστερά του νεκρού. Τραγουδούν το μοιρολόι με διαλογικό τρόπο. Με αφηγηματική μορφή και εναλλαγή των ομάδων περιγράφεται το συμβάν του θανάτου.

Ένας λόγος που ευδοκίμησε το μοιρολόι στην περιοχή της Μάνης, είναι το βραχώδες ξερό τοπίο. Οι άνθρωποι εκφράζονται με αυτό σε διάφορες περιστάσεις: στο θερισμό, στις οικιακές ασχολίες των γυναικών, στα γλέντια κ.ά.

Δείγμα Μανιάτικου μοιρολογιού είναι το παρακάτω:

 

 

 

Ως δεύτερη κατηγορία, έχουμε τα τραγούδια του Χάρου και του Κάτω Κόσμου. Ως τραγούδια του Χάρου εννοούνται εκείνα που περιγράφουν τον Χάρο να αρπάζει ψυχές. Ως τραγούδια του Κάτω Κόσμου εννοούνται όσα περιγράφουν την μεταθανάτια ζωή. Κάποια τραγουδιούνται σε στιγμές αντίστοιχες με τα μοιρολόγια. Άλλα ακούγονται σε γιορτές και άλλες περιστάσεις. Εδώ τον πρώτο λόγο τον έχουν οι άνδρες, αντίθετα από τα μοιρολόγια που τα τραγουδούν κυρίως γυναίκες. Οι μορφές με τις οποίες προσωποποιείται ο θάνατος είναι εκείνες του κουρσάρου, του κλέφτη, του έφφιπου με μαύρα ρούχα, ασυγκίνητου. Δεν ξεχωρίζει ηλικίες και φύλα οδηγεί ψυχές στον Κάτω Κόσμο. Οι ψυχές, ειδικά των γενναίων ανδρών, προβάλλουν σθεναρή αντίσταση.

Έτσι διατηρήθηκε στην λαϊκή φαντασία ο αρχαίος Χάρος, με τις αρμοδιότητες του φύλακα του Κάτω Κόσμου, του Ερμή ως ψυχοπομπού, του Θανάτου ως πνεύματος που αφαιρεί την ψυχή και του Πλούτωνα, άρχοντα του Άδη. Αυτές οι αρχαίες ιδιότητες μνημονεύονται σε δημοτικά τραγούδια της νεώτερης εποχής (Γ.Κ. Σπυριδάκης, Ελληνική Λαογραφία, τεύχος Δ’, σ. 352-357, Αθήνα 1975).

Στα τραγούδια του Κάτω Κόσμου, που περιγράφουν την ζωή στον Άδη, γίνεται λόγος για μαρτύριο και φρίκη. Από τα Ομηρικά χρόνια θεωρείται ότι οι επίγειες κοινωνικές τάξεις είναι αδιάφορες μετά τον θάνατο. Όταν πεθάνουν οι ψυχές μαζεύονται στο ίδιο σημείο. Αναπολούν την ζωή στη Γη, καταβάλλουν προσπάθειες να επιστρέψουν.

Παραθέτουμε ένα πολυφωνικό τραγούδι του Χάρου από την περιοχή της Ηπείρου:

 

 

 

Ανδρέας Χανιώτης, Μουσικός -Απόφοιτος Τμήματος Μουσικών Σπουδών ΕΚΠΑ

ΠΗΓΕΣ:
Π.Δ. Μαστροδημήτρης, Η ποίηση του Νέου Ελληνισμού, Ίδρυμα Γουλανδρή – Χορν, Αθήνα 1994

Γ.Κ. Σπυριδάκης, Ελληνική Λαογραφία, τεύχος Δ’, Αθήνα 1975.

Eρατ. Γ. Καψωμένος, Δημοτικό τραγούδι – Μια διαφορετική προσέγγιση, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 1999 (5η έκδοση).

Γρηγ. Μ. Σηφάκης, Για μια ποιητική του Δημοτικού τραγουδιού, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης Ηράκλειο 1998.

Σωκρ. Λ. Σκαρτσής, Το δημοτικό τραγούδι, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 1985.

Πρακτικά Τέταρτου Συμποσίου Ποίησης, Αφιέρωμα στο Δημοτικό τραγούδι, Πανεπιστήμιο Πατρών, Ιούλιος 1984, Γνώση, Αθήνα, 1985.

http://www.tsouchlarakis.com/tragoudia.htm

Advertisements