Στίχοι – ποιητικά μέτρα – γλώσσα

Metnin Türkçe versiyonu için lütfen burayı tıklayınız

 

Το κείμενο του του τραγουδιού είναι στενά συνδεδεμένο με την μουσική. Γενικά η ελληνική ποίηση χαρακτηρίζεται από έντονη μουσικότητά και ρυθμό που οφείλεται στη λεγόμενη μετρική, την τέχνη δηλαδή της στιχουργίας, η οποία βασίζεται στην εναλλαγή άρσης-θέσης (αδύναμης-ισχυρής συλλαβής). Τα μέτρα υπήρχαν από την αρχαιότητα, πράγμα που αποδεικνύει τη συνέχεια της ελληνικής γλώσσας και λογοτεχνίας.

Τα αρχαία ελληνικά μέτρα βασίζονταν στην προσωδία, δηλαδή στην εναλλαγή μακρών (̄ ) και βραχέων (̆ ) φωνηέντων. Ήταν δε τα εξής: ίαμβος, τροχαίος, δάκτυλος, ανάπαιστος, κρητικός, βακχείος, ιωνικός, χορίαμβος, δόχμιος, χοριαμβικό δίμετρο, γλυκώνειος, φερενάκτειος, ιππωνάκτιος, ανακλαστικόν, ληκύθιον, ιθυφαλλικόν, χωλίαμβος, εγκωμιολογικόν.

Τα μέτρα της νεοελληνικής ποίησης βασίζονται στην εναλλαγή τονισμένης () και άτονης () συλλαβής και είναι τα εξής:

Ίαμβος =

π.χ.

Της νύ-χτας οι αρ-μα-το-λοί και της αυ-γής οι κλέ-φτες

Tis nichtas i armatoli ke tis avgis i kleftes

(Δημοτικό)

Τροχαίος =

π.χ.

Κό-ρην α-γα-πώ ξαν-θή και μαυ-ρο-μά-τα

Korin agapo xanthi ke mavromata

(Δημοτικό)

Ανάπαιστος = ∪ ∪

π.χ. ∪ ∪ ∪ ∪ ∪ ∪

Στων Ψα-ρών την ο-λό-μαυ-ρη ρά-χη

Ston Psa-ron tin o-lo-mav-ri ra-chi

(Δ. Σολωμός)

Δάκτυλος = ∪ ∪

π.χ. ∪ ∪ ∪ ∪ ∪ ∪ ∪ ∪

Εις τον Θε-ό-κρι-το πα-ρα-πο-νι-ού-νταν

Is ton The-o-kri-to pa-ra-po-ni-ou-ntan

(Κ. Καβάφης)

Μεσοτονικό =

π.χ. ∪ ∪ ∪ ∪ ∪ ∪ ∪ ∪ ∪

Τα πρώ-τα μου χρό-νια τ’ α-ξέ-χα-στα τα ‘ζη-σα

Ta prota mou chronia t axechasta ta zisa

(Κ. Παλαμάς)

Κάθε μέτρο χαρακτηρίζεται από δύο στοιχεία:

α) Τον αριθμό συλλαβών κάθε στίχου

Ένας στίχος μπορεί να φτάνει τις δεκαεπτά συλλαβές.

Με βάση τον αριθμό των συλλαβών ο στίχος ονομάζεται εννεασύλλαβος, δωδεκασύλλαβος κ.ο.κ.

β) Την θέση του τελευταίου τόνου

Αν ο τελευταίος τόνος βρίσκεται στην λήγουσα, ο στίχος ονομάζεται οξύτονος.

Αν ο τελευταίος τόνος βρίσκεται στην παραλήγουσα, ο στίχος ονομάζεται παροξύτονος.

Αν ο τελευταίος τόνος βρίσκεται στην προπαραλήγουσα, ο στίχος ονομάζεται προπαροξύτονος.

Τα πιο συνηθισμένα μέτρα της νεοελληνικής ποίησης είναι τα εξής:

Ιαμβικός οχτασύλλαβος

π.χ.

Δυ-στυ-χη-σμέ-να πλά-σμα-τα

Thi-sti-chi-sme-na pla-sma-ta

∪ ∸ ∪ ∸ ∪ ∸ ∪ ∸

τής πλέ-ον δυ-στυ-χη-σμέ-νης

tis ple-on thi- sti-chi-sme-nis

(Α. Κάλβος)

Ιαμβικός δωδεκασύλλαβος

π.χ.

Τρι-γύ-ρω γύ-ρω πύρ-γος μαρ-μα-ρό-χτι-στος

Tri-ghi-ro ghi-ro pir-ghos mar-ma-ro-chti-stos

∪ ∸ ∪ ∸ ∪ ∸ ∪ ∸ ∪ ∸ ∪ ∸

μέ σι-δε-ρέ-νιες πόρ-τες μ’αρ-γυ-ρά κλει-διά

me si-the-re-nies po-rtes mar-ghi-ra kli-thia

(Δημοτικό)

Ιαμβικός δεκαπεντασύλαβος

π.χ.

Α-χός βα-ρύς α-κού-γε-ται πολ-λά του-φέ-κια πέφ-τουν

Achos varis akoughete pollatou fekia peftoun

Μή-να σε γά-μο ρί-χνο-νται μή-να σε χα-ρο-κό-πι;

Mi-na se gha-mo ri-chno-de mi-na se cha-ro-ko-pi?

(Δημοτικό)

Τροχαϊκός οκτασύλλαβος

π.χ.

Σε γνω-ρί-ζω α-πό την κό-ψη

Se ghno-ri-zo a-po tin ko-psi

του σπα-θιού την τρο-με-ρή

touspathiou tin tro-me-ri

(Δ. Σολωμός)

Σύμφωνα με τον Γεράσιμο Σπαταλά, όλοι οι στίχοι των δημοτικών μας τραγουδιών είναι ιαμβικοί ή τροχαϊκοί. Σύμφωνα πάντα με τον ίδιο, η ομαδοποίησή τους γίνεται σε στροφές των δυο, τριών ή τεσσάρων στίχων. Οι τελευταίοι μπορεί να είναι ομοιόρρυθμοι (να έχουν ίδιο μέτρο), ή να έχουν διαφορετικό ρυθμό.

O πιο συχνά απαντώμενος είναι ο Ιαμβικός Δεκαπεντασύλλαβος. Είναι ανομοιοκατάληκτος και ύστερα από την όγδοη συλλαβή έχει τομή. Η τομή αυτή, τον χωρίζει σε δυο μισά, τα ημιστίχια. Κατά κανόνα, το νόημα του κάθε στίχου δίνεται από το πρώτο ημιστίχιο. Το δεύτερο ημιστίχιο επαναλαμβάνει, επεκτείνει ή διαφωνεί με το πρώτο. Η αρμονία του κειμένου φαίνεται από το γεγονός ότι το νόημα ολοκληρώνεται σε έναν στίχο. Με αυτόν τον τρόπο υπάρχει αναλογία μετρικής μορφής και νοήματος. Αυτό το τελευταίο στοιχείο ονομάζετα νόμος της ισομετρίας.

Η γλώσσα που συναντάμε σε αυτήν τη μουσική, έχει αντιστοιχίες με την Αρχαία Ελληνική που διαβάζουμε στα Ομηρικά Έπη. Εκφράζει την Ελληνική ψυχή. Κατά τον Γ. Αποστολάκη, βάση στη φράση του δημοτικού τραγουδιού είναι το ουσιαστικό και το ρήμα: η χρήση επιθέτου γίνεται με μέτρο. Η ποίηση αυτή διακρίνεται για την έλλειψη οποιουδήποτε ρητορισμού ή στόμφου. Παρουσιάζει αυτά που έχει να πει με τρόπο σύντομο, λιτό και γλαφυρό. Η αφήγηση γίνεται με εξαιρετική πλαστικότητα.

Αλεξία Κουκουλά, Φιλόλογος – Απόφοιτος ΕΚΠΑ

ΠΗΓΕΣ:
Π.Δ. Μαστροδημήτρης, Η ποίηση του Νέου Ελληνισμού, Ίδρυμα Γουλανδρή – Χορν, Αθήνα 1994

Γ.Κ. Σπυριδάκης, Ελληνική Λαογραφία, τεύχος Δ’, Αθήνα 1975.

Eρατ. Γ. Καψωμένος, Δημοτικό τραγούδι – Μια διαφορετική προσέγγιση, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 1999 (5η έκδοση).

Γρηγ. Μ. Σηφάκης, Για μια ποιητική του Δημοτικού τραγουδιού, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης Ηράκλειο 1998.

Σωκρ. Λ. Σκαρτσής, Το δημοτικό τραγούδι, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 1985.

Πρακτικά Τέταρτου Συμποσίου Ποίησης, Αφιέρωμα στο Δημοτικό τραγούδι, Πανεπιστήμιο Πατρών, Ιούλιος 1984, Γνώση, Αθήνα, 1985.

http://www.tsouchlarakis.com/tragoudia.htm

Advertisements